5 schilden van perfectionisme bij leerlingen uitgelegd

In het onderwijs hoor je regelmatig dat een leerling of leerkrachten een perfectionist is. Het klinkt bijna alsof het een vast karaktertrekje is, iets waar je nu eenmaal mee geboren wordt. Maar dat klopt eigenlijk niet. Perfectionisme is geen identiteit. Het is gedrag. Het is een copingstrategie die mensen ontwikkelen om met spanning, afwijzing, ongemak, fouten, onzekerheid of verwachtingen om te gaan. Je bént dus geen perfectionist, je dóét perfectionistisch.

Dat inzicht verandert meteen hoe je naar je zelf, je collega docenten of studenten kijkt. Want gedrag heeft een functie. Het ontstaat ergens in het leven om een reden. Wanneer een leerling eindeloos blijft verbeteren, steeds opnieuw wil controleren of zijn werk wel goed genoeg is, of juist zo lang twijfelt dat het nauwelijks tot starten komt, dan probeert die leerling grip te houden op een situatie die spannend voelt. De druk om het goed te doen, verwachtingen van zichzelf of van anderen en de angst om fouten te maken kunnen ervoor zorgen dat een leerling strategieën ontwikkelt die uiteindelijk meer stress opleveren dan ze oplossen. Ja, lees die zin nog maar eens een keertje door. 😉

In mijn werk met leerlingen, studenten en docenten zie ik steeds weer dat perfectionisme zich op verschillende manieren laat zien. In mijn nieuwe boek over perfectionisme, waar ik momenteel aan werk, beschrijf ik vijf herkenbare patronen die herkenbaar voor onderwijzers en ouders. 

Dit zijn studenten die iets moois willen maken. Ze willen trots zijn op hun werk en hebben vaak een sterk gevoel voor kwaliteit en betekenis. Dat is een prachtige eigenschap, maar de lat ligt bij hen vaak zo hoog, dat het onhaalbaar is. Ze zijn niet alleen streng voor zichzelf, maar ook voor hun omgeving. 

Deze leerling werkt hard en zet door. Nog een keer oefenen, nog een keer verbeteren, nog een keer nakijken. Complimenten worden wel gehoord, maar zelden echt geloofd. Of ze leven er voor, tijdelijk fleuren ze op. In hun hoofd klinkt steeds opnieuw de vraag of het nog beter kan. Een mooie eigenschap, totdat je opbrand of in paniek raakt.

Dit gedrag wordt vaak verkeerd geïnterpreteerd. Op het eerste gezicht lijkt het alsof deze leerling weinig motivatie heeft of lui is. Opdrachten worden uitgesteld of ze zelfs niet maakt. Maar achter dat uitstelgedrag zit vaak iets anders. Als je niet begint, kun je ook niet falen. Vermijden wordt zo een manier om spanning uit de weg te gaan, om het allemaal even niet te voelen.

Bij deze studenten moeten opdrachten moeten precies volgens plan verlopen en heel duidelijk worden aangegeven. Dit zijn leerlingen die veel bevestiging vragen. Onverwachte veranderingen kunnen stress geven. Deze leerlingen voelen zich het veiligst wanneer ze overzicht hebben, duidelijkheid krijgen en wanneer fouten zo veel mogelijk voorkomen kunnen worden.

Dit zijn studenten die het vooral goed willen doen voor anderen. Ze willen hun ouders trots maken, hun leerkracht tevreden houden en niemand teleurstellen. Vaak zijn dit betrokken, vriendelijke kinderen die veel verantwoordelijkheid nemen, maar die soms vergeten te luisteren naar wat zij zelf nodig hebben. Ze streven naar harmonie en zijn vaak conflictvermijdend. 

Wat al deze gedragingen met elkaar gemeen hebben, is dat ze ontstaan vanuit een verlangen naar veiligheid en waardering. Ze willen het goed doen. Perfectionisme is daarom zelden een probleem van motivatie of inzet. Het is eerder een strategie om om te gaan met druk, verwachtingen en onzekerheid.

Juist daarom is het zo belangrijk dat we in het onderwijs verder kijken dan alleen het gedrag dat we zien. Wanneer we begrijpen wat er onder perfectionisme schuilgaat, kunnen we leerlingen helpen om milder naar zichzelf te kijken, fouten te zien als onderdeel van leren en stap voor stap meer vertrouwen te ontwikkelen.

Er is bovendien niets mis met perfectionisme. Maar het kan een zwaar schild zijn die je met je meedraagt. Hoe kun je dit schild verlichten en perfectionisme inzetten als iets moois en plezierigs?

In mijn nieuwe boek werk ik deze vijf patronen verder uit. Ik beschrijf hoe ze ontstaan, hoe ze zichtbaar worden bij leerlingen, wat het ze oplevert en wat ouders en leerkrachten kunnen doen om jongeren te helpen om soepeler met verwachtingen en fouten om te gaan. 

Ook leer je preventief te werken en hoe we perfectionisme als een kracht kunnen inzetten. Want als we één ding zeker weten, dan is het dit: wat je hebt aangeleerd als strategie, kun je ook weer veranderen. En juist daar ligt een enorme kans voor het onderwijs en ouders.

Wil je op de hoogte blijven van wanneer het boek uitkomt?

Schrijf je hieronder in voor de Inspiratie Mail of volg me op LinkedIn.

Je kunt ook altijd mailen.