Ben ik misschien burn-out of overspannen?

Het onderwijs is een prachtig vak. Je kunt er veel in kwijt. Je Je hebt een groot verantwoordelijkheidsgevoel, want je wilt het goed doen voor de leerlingen. Je wilt dat een les lukt, inspirerend is, dat jongeren met plezier in jouw klas zitten. Daarnaast wil je dat een leerling dat het moeilijk heeft zich gezien voelt. Tegelijkertijd komen er gesprekken met ouders, vergaderingen, administratie en onverwachte situaties tussendoor. Daardoor is het werk betekenisvol maar ook intens.

Het is niet gek dat veel docenten aangeven dat het wel erg veel is, dat ze last hebben van stress, dat ze moe zijn of het gevoel hebben vast te lopen. Eerst merk je wat vermoeidheid. Vervolgens heb je moeite je te concentreren of heb je andere stressklachten. Velen hebben last van slaapproblemen, hoofdpijn of spierpijn. Of je hebt last van piekeren over situaties op school of thuis? Uiteindelijk kan een leerkracht op een punt komen waarop het niet meer gaat.

Op dat moment komt vaak de vraag: ik heb toch geen een burn-out of ben ik overspannen?

Het verschil zien in een burn-out over overspannen zijn is belangrijk, omdat het iets zegt over herstel. Overspannenheid ontstaat meestal na een langere periode van spanning waarbij iemand onvoldoende heeft kunnen herstellen. Het zenuwstelsel staat te lang “aan”. Daardoor ontstaan klachten zoals prikkelbaarheid, vermoeidheid, moeite met concentreren en een vol hoofd. Met rust, goede begeleiding en aanpassingen in werk en leefstijl kan herstel vaak relatief goed verlopen.

Bij een burn-out is het systeem verder uitgeput. De energievoorraad is leeg. Denken kost veel moeite en zelfs eenvoudige taken kunnen zwaar aanvoelen. Sommige mensen ervaren ook lichamelijke klachten zoals hartkloppingen, duizeligheid of extreme vermoeidheid. Het belemmerd je functioneren. Het gaat echt even niet meer. In feite heeft het lichaam dan al langere tijd signalen gegeven die te laat of niet zijn opgemerkt of gewoonweg genegeerd.

Daardoor lukt het mensen niet meer om bijvoorbeeld auto te rijden, keuzes te maken of huilen om het minste of geringste. 

Belangrijk om te weten is: Stress op zelf is niet het echte probleem.

Ons lichaam is juist gemaakt om met stress om te gaan. Een beetje spanning helpt je scherp te blijven. Het zorgt ervoor dat je reageert wanneer dat nodig is. Bovendien helpt het ons leren en presteren.

Het echte probleem ontstaat wanneer inspanning en herstel langdurig uit balans raken.

Daar moet ik vaak aan denken nu ik weer aan het hardlopen ben. Hardlopen is gezond. Je hart wordt sterker. Je conditie verbetert en je spieren passen zich aan. Toch weet iedere sporter dat training alleen werkt wanneer herstel onderdeel is van het proces. Als je elke dag intensief traint zonder rustdagen raakt het lichaam overbelast en uiteindelijk geblesseerd.

Het onderwijs werkt op dezelfde manier. Lesgeven vraagt voortdurend aandacht, energie en emotionele betrokkenheid. Je schakelt tussen les geven, gedrag begeleiden, gesprekken voeren en problemen oplossen. Daardoor staat het brein lange tijd in een actieve stand. Wanneer daar onvoldoende herstel tegenover staat raakt het systeem langzaam uitgeput.

De eerste signalen zijn vaak subtiel. Je merkt dat je sneller geïrriteerd bent. Het lukt minder goed om je aandacht vast te houden. Daarnaast kun je slechter slapen of blijft je hoofd doorgaan nadat de schooldag voorbij is. Wanneer die signalen langere tijd blijven bestaan worden ze sterker en kan het lichaam uiteindelijk de rem erop zetten. Je raakt geblesseerd. 

Daarom is het belangrijk om regelmatig stil te staan bij de vraag hoe het echt met je gaat. In mijn werk gebruik ik daarvoor vaak de Levenshaast Check-in Lijst (deze kun je onder dit bericht downloaden). Die helpt om bewust te kijken naar verschillende signalen die je lijf geeft. Door regelmatig zo’n check-in te doen zie je eerder wanneer de balans begint te verschuiven.

Dat moment van bewustwording is cruciaal. Wie signalen tijdig herkent kan bijsturen voordat klachten zich opstapelen. Soms betekent dat een rustmoment nemen. Wat betekent echt rusten voor je brein en lijf? Soms betekent het dat werk anders georganiseerd moet worden. Daarnaast kan het helpen om opnieuw te kijken naar wat energie geeft buiten het werk.

Want net zoals bij hardlopen geldt ook hier: sterker worden gebeurt niet tijdens de inspanning maar tijdens het herstel.

In een vak dat zoveel vraagt van hoofd, hart en lichaam is het dus geen luxe om regelmatig stil te staan bij je eigen energie. Het is een noodzakelijke vorm van onderhoud. En precies daar begint het voorkomen van uitval in het onderwijs.